دانشگاه علوم پزشکی ایران
Iran University of Medical Sciences
  • گزارش تصویری
  • فیلم و صوت
  • درباره ما
  • سلامت و تندرستی
  • تاریخ شفاهی
  • انتصابات
  • معرفی گروههای آموزشی دانشگاه



درباره روابط عمومی
شماره های تماس با ما
پست الکترونیکیiumspr@iums.ac.ir
آدرس: اتوبان شهید همت بین شیخ فضل ا.. نوری و شهید چمران دانشگاه علوم پزشکی ایران مرکز همایشهای رازی روابط عمومی

گفت‌وگو با دکتر  امیرحسین جلالی، روانپزشک، درباره وضعیت خشونت در ایران توانمندسازی خانواده؛ هدف پویش حرف و گفت

 | تاریخ ارسال: 1400/8/12 | 
توانمندسازی خانواده؛ هدف پویش حرف و گفت
گفت‌وگو با دکتر  امیرحسین جلالی، روانپزشک، درباره وضعیت خشونت در ایران
توانمندسازی خانواده؛ هدف پویش حرف و گفت
بحران گفت وگو در ایران، تنها به عرصه سیاست ختم نمی شود، بلکه عدم مهارت در گفت وگوی سالم را می توان در اولین نهاد اجتماعی یعنی خانواده پیدا کرد. همین باعث می شود که روزبه روز به افزایش خشونت خانگی در کشور افزوده شود.
دکتر امیرحسین جلالی ندوشن؛ استادیار روان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ایران، وضعیت نهاد خانواده را در ایران بحرانی ارزیابی می کند. او در گفت وگویی با روزنامه شرق ضمن بررسی وضعیت خشونت خانگی در کشور به راه های جلوگیری از آن نیز می پردازد. جلالی هم اکنون مسئولیت کارزاری به نام «حرف و گفت»  را از سوی وزارت بهداشت بر عهده دارد.
این کمپین سفارش جمعیت ملل متحد است. جمعیت ملل متحد برای سلامت روانی دختران و زنان بودجه ای را در نظر گرفته که بخشی از بودجه به ایران اختصاص یافته است. در واقع هدف کارزار حرف و گفت این است روی گفت و گو در نهاد خانواده برای جلوگیری از خشونت تأکید کند. جلالی می گوید با تأکید بر گفت وگو و گفت و شنود می توانیم یک پیام را به جامعه بدهیم؛ این پیام که گفت وگو می تواند از خشونت جلوگیری کند.
 درحال حاضر وضعیت خشونت را در کلیت جامعه چطور ارزیابی می کنید؟
به طور مشخص بر اساس دو خروجی معین یعنی پژوهش های ملی و ایرانی و اطلاعاتی که سازمان پزشکی قانونی از معاینه ها درباره خشونت خانگی و خشونت اجتماعی بیان می کند، به این نتیجه می رسیم که دست کم یک میل افزایش یابنده یا روند آماری افزایش یابنده  در بروز خشونت در ایران وجود دارد. البته چند پژوهش دیگر که در ایران در سال های اخیر انجام شده (منهای گزارش پزشکی قانونی) نشان می دهد تغییراتی در روند خشونت به ویژه در درون خانواده ها اتفاق افتاده که یکی از آنها تبدیل شدن خشونت فیزیکی به خشونت روانی است. به نظر می رسد دست کم در شهرهای بزرگ تر و در طبقه متوسط، کمتر مثل گذشته شاهد خشونت های فیزیکی در منزل هستیم و جای خودش را به خشونت های روانی داده است. نکته بعدی افزایش قربانی شدن مردان بر اثر خشونت است که آن، هم نشان دهنده تغییر اجتماعی مهم در ایران و هم فراگیرشدن خشونت است. شاید بشود گفت معنای اینکه مردها قربانی خشونت می شوند این است که خشونت زیاد شده؛ یعنی دامنه بردباری در کشور پایین آمده است. از سوی دیگر طبق آمار نهادهای دولتی و حاکمیتی، در تهران به آمار یک طلاق در برابر دو ازدواج نزدیک شده ایم و درصد بالایی از این طلاق ها در دو سال اول زندگی رخ می دهد. وقتی دامنه تعریف خشونت را فراتر از خشونت فیزیکی بدانیم و انواع خشونت های روانی، اقتصادی و حقوقی را مدنظر داشته باشیم، به ما می گوید که با نابردباری عمومی در کشور روبه رو هستیم. آمار نزاع های خیابانی هم که شواهد مشخص آماری دارد نشان می دهد موضوع خشونت در ایران مهم است و فراتر از یک مسئله صرفا سلامت محور است. کووید و دوران پاندمی این درس را به ما داد که خیلی از موضوعات که رنگ و بوی سلامت و بیماری دارد فراتر از مسئله سلامت و بیماری در معنای تعریف کلاسیک آن به عنوان مدیسین است و باید آن را به عنوان موضوع اجتماعی دید. خشونت هم این طور است. نمی شود گفت افرادی که بیماری دارند خشونت می ورزند یا خشونت در وضعیت های خاص رخ می دهد و دنبال تشخیص های معین باشیم. وضعیت اجتماعی مولد خشونت هست و چون سایز و آثارش در ساخت اجتماعی بزرگ است، مسئله عمومی، اجتماعی و ملی است که باید مورد توجه باشد.
 درباره افزایش خشونت علیه مردان صحبت کردید. آیا واقعا می توان گفت این نوع از خشونت افزایش داشته یا معنای افزایش آمار شکستن تابو است که مردان دراین باره صحبت می کنند؟
 یک وجهش حتما این است که خشونت علیه مردان بیشتر گزارش می شود. این بی تردید مهم است. در گذشته اگر موردی بود یا فرد احساس خشونت می کرد، به دلیل تابوها یا انگاره های اجتماعی که مرد باید قوی و عضلانی باشد و انگار اوست که باید خشونت بورزد و مردی که مورد خشونت قرار می گیرد مرد نیست، خیلی از این موارد احتمالا اعلام نمی شد. ساختاری که قربانی خشونت را زنان می داند، کلا خشونت را فیزیکی می بیند. در خشونت فیزیکی است که زن ها شاید به دلیل نابرابری فیزیکی و ویژگی های روان شناختی کمتر میل به خشونت ورزی فیزیکی دارند، اما چون خشونت روانی زیاد شده، حتی نوجوان می تواند به سادگی علیه والدینش خشونت روانی ایجاد کند؛ یعنی رواج خشونت روانی، خشونت را از بعد محدود مردانه به یک رفتار عام در خانواده تبدیل کرده است. در واقع خشونت به یک نوع شیوه مقابله و مواجهه تبدیل شده است.
از حرف های شما می توان نتیجه گرفت خشونتی که در خانه اتفاق می افتد شمایی است از خشونتی که در بیرون از خانه اتفاق می افتد و به خانه منتقل می شود؟
 اینکه فکر کنیم خشونت خانگی کاملا وابسته به خشونت اجتماعی است و در هیچ موردی نمی تواند اولیه باشد، درست نیست. یا حتی می توان برعکس گفت که نابردباری در خانواده به عنوان یک واحد سازنده در جامعه می تواند به نابردباری های اجتماعی و خارج از خانه دامن بزند. به نظرم یک رابطه دیالکتیک و رفت و برگشتی بین این دو وجود دارد. نهاد خانواده در ایران در بحران است. حالا بخشی از این بحران الزاما منفی نیست. در دوره مشخصی پیامدهایی دارد که به شکل عارضه جانبی بروز می کند، اما تجربه انسانی ما می گوید که دیگر زندگی خانوادگی از سرمشقی واحد مثل گذشته ها پیروی نمی کند. به هرحال ما شاهد تنوع در سبک خانوادگی در ایران هستیم؛ مثلا خانواده ای که مادر در آن والدگری می کند و پدر نیست، مادری که بعد از مرگ یا طلاق با شوهرش مجدد تشکیل خانواده می دهد و ممکن است هر دو بچه هایی را زیر یک سقف بیاورند. به هر حال می دانیم اتفاق مهم در ایران این است که با گذار از یک ساخت یکه پدرسالار، شاهد تنوع و تغییر هستیم. بااین حال، مسئله ای که باعث بحران می شود این است که یک نظام تصمیم گیری با هرگونه خوشایندی یا بدآیندی یک انسجام را تولید می کند. این از بین رفته و حالا تکلیف آن عناصر در خانواده مشخص نیست؛ یعنی معلوم نیست حرف اول و آخر را چه کسی می زند. اگر قرار است خانواده دموکراتیک باشد باید نظام مدونی هم وجود باشد و افراد نقش خودشان را بدانند.
درواقع خانواده یک جامعه بی سر شده است.
 بله.
 شما به  نوعی از خشونت غیرملموس، یعنی خشونت روانی، اشاره کردید. درباره انواع خشونت خانگی بگویید. خشونتی که محدود به خشونت فیزیکی نیست...
 برای ما خشونت فیزیکی از همه آشناتر است. هرگونه اعمال رفتار پرخاشگرانه علیه فرد دیگری که باعث آسیب مشخص فیزیکی شود که آسیب خفیف یا شدید یا ازبین رفتن جان شخص است، خشونت فیزیکی است. در خشونت روانی عنصر زخم قابل دید وجود ندارد؛ مثلا شخص را کتک نمی زنند یا دچار آسیب فیزیکی نمی کنند، اما با محروم سازی و محدودکردنش به او زخمی روانی می زنند. تصور اینکه خشونت فیزیکی محدود به دست وپا شکستن یا به قول قدیمی ها سیاه و کبودکردن است هم نادرست است. در تعریف جدید از خشونت فیزیکی کشیدن مو و هل دادن را هم به شمار می  آوریم. کسی حق ندارد به هیچ نوعی به بدن کسی صدمه بزند. در شکل آسیب هم لازم نیست حتما زخمی ایجاد شود، همین که درد فیزیکی بر کسی مستولی شود به معنی خشونت فیزیکی است. در خشونت روانی، مثلا مرد اجازه نمی دهد زن درس بخواند یا کار کند یا با خانواده اش آزادانه رفت وآمد داشته باشد. گاهی هم زن مانع رابطه مرد با خانواده اش می شود. یا اینکه مرد اجازه ندهد زن دوستانش را ببیند و سایه ای از شک و محدودسازی وجود دارد.
تحقیر هم جزء خشونت روانی قرار می گیرد؟
 قطعا. هرگونه آزار زبانی خشونت است؛ تهدید، توهین، در تنگنا قراردادن یا فرد را در دوراهی قراردادن. با عباراتی چون اشکالی ندارد این کار را بکن ولی من کمکی نمی کنم یا تهدید به طلاق و جدایی؛ اینها همه خشونت است.
پس این طور که شما می گویید ما همه در معرض خشونت هستیم...
 بله.  اما آیا این پیام به مردم شهرهای کوچک رسیده؟ و اگر رسیده آن قدر هست که برای بازدارندگی فرهنگ سازی شده باشد؟ این را هم البته باید بدانیم که کار با خشونت و ترویج پیشگیری از خشونت در جامعه ما ظرایف زیادی دارد. به اندازه کافی در ایران نهادهای حل منازعه یا رویه های قانونی که بتواند در جای خودش از قربانی حمایت کند یا بعد از این مسئله بتواند به افراد پوشش حمایتی بدهد وجود ندارد. وقتی چنین فرایندی نیست، آگاه کردن افراد خیلی وقت ها می تواند مشکلات را بیشتر کرده یا تعارض های بیشتری تولید کند. به طورخلاصه هر نوع رابطه جنسی که فرد رضایت نداشته باشد ازجمله اینکه فرد نخواهد در آن زمان معین رابطه داشته باشد یا اگر شکلی از رابطه برخلاف سلیقه و ارزش فرد به او تحمیل شود، خشونت جنسی است. منظور از اینها اجبار به رابطه جنسی مرد یا زن در خارج از خانواده نیست. صحبت از رابطه جنسی بین زوج محرم است. انگاره سنتی این گونه است که وقتی زن عقد می شود مرد بر هر رابطه جنسی محق است و جواز قانونی هم وجود دارد. موانع و چالش ها زیاد است و هنوز جای کار فراوان دارد.
 در دوران کرونا افزایش خشونت و طلاق را داشتیم که البته محدود به ایران هم نیست. به نظر می رسد مهارت گفت وگو و زیر یک سقف زندگی کردن، در بین خانواده ها خیلی کم شده است؛ مثلا خشونت حتی وارد طبقه مرفه و متوسط شده است. چقدر این خشونت که وارد خانه ها می شود ناشی از عدم مهارت گفت وگو است؟
 بله، این مشکل حتی در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی وجود دارد. قبل از کووید ما آدم ها از هم فراری بودیم و به واسطه کار و اشتغال و درس خواندن مدت کوتاهی در کنار هم بودیم. از سوی دیگر ماندن بیش ازحد زیر یک سقف هم تهدیدی علیه انسجام روانی خانواده هاست. به هرحال خانه ها مثل قبل بزرگ نیست و اگر افراد خانواده بخواهند زمان زیادی در خانه بگذرانند حریم شخصی برای آنها وجود ندارد. ما در ایران به جز اینکه مهارت گفت وگو در سطح فردی و خانوادگی نداریم، با بحران گفت وگو روبه رو هستیم که آثار خود را در خانواده هم گذاشته است. واقعیت این است که اگر افراد بتوانند با هم صحبت کنند و مسئله شان را فهرست کرده و گفت وگو کنند یا این فرهنگ که بدانند معنی گفت وگو برد-برد است، یک اصل مهم ارتباطی است. متأسفانه در فرهنگ سیاسی  ما هم این طور است که نتیجه حل تعارض را به شکل له کردن طرف مقابل تعریف می کنند. در صورتی که این طور نیست؛ در گفت وگوی سازنده یک بار من می برم و یک بار طرف مقابل. اصولا حل تعارض هم چنین مهارتی است. ما معمولا می خواهیم مشکل را به گونه ای حل کنیم که طرف مقابل با ما همراه شود و بپذیرد که حرف ما درست است. کووید خیلی چیزها را آشکار کرد. وقتی آدم ها وقت بیشتری برای باهم بودن پیدا کردند متوجه شدند حرف زیادی برای گفت وگو با هم ندارند و اگر حرفی هم داشته باشند بلد نیستند صحبت کنند. وقتی با هم بیشتر وقت بگذرانیم تعارضمان بیشتر می شود که به خودی خود اشکالی ندارد، اما وقتی بلد نباشیم تعارض ها را چطور حل کنیم کار به خشونت می کشد.
در زندگی های امروزی با وجود اینکه به مدرنیته پیوستیم، چندان بلد نیستیم از این ابزار درست استفاده کنیم؛ مثلا فرهنگ استفاده از موبایل را نداریم. انگار زندگی کردن در خانه های امروزی را هم به ما یاد نداده اند. در کتاب های درسی هنوز وقتی می خواهند از خانواده صحبت کنند از خانواده های کوکب خانمی صحبت می شود که خیلی شبیه الان نیست. نداشتن مهارت در گفت وگوکردن به این دلیل است که از ابتدا نیاموخته ایم؟ فرهنگ گفت وگو چقدر در آموزش رسمی کشور جا افتاده است؟
 بخشی از مسئله به خانواده و بخشی به مدرسه برمی گردد. می گویند اگر در جامعه ای قرار باشد فرهنگ دموکراتیک شکل بگیرد،  پایه اش در مدرسه است. شاید تغییراتی در سطحی در برخی مدارس غیردولتی شهرهای بزرگ رخ داده باشد، اما اینها گرفتن جلوی سیل با بیل است که راه حل اجتماعی نمی دهد و فرهنگ عمومی تولید نمی کند. نهایتا عده ای از آدم ها را با فرهنگ متفاوتی بار می آورد. همان مدل کوکب خانمی یا فرهنگ مادرانه ایرانی شکلش فقط در مراقبت و یک جور دلبستگی دائمی است. این خیلی متعارف است که مادرها می گویند بچه صد سالش هم بشود بچه است. این اصلا خوشایند نیست. والدگری خوب باید جایی که لازم است بدون قیدوشرط حمایت کند، جایی هم اگر بچه هم نخواهد برود باید هلش بدهند. باید بچه را نه فیزیکی بلکه روانی از خود جدا کرد. گفت وگو زمانی شکل می گیرد که من از مادرم به شکل روانی جدا شده باشم و خودم و مادرم را به شکل من و دیگری تجربه کرده باشم. چرا فرهنگ های فردگرا بعضا می توانند توانمندتر باشند؟ فردگرایی احتمالا باید خودشیفتگی بیاورد ولی این طور نیست. من وقتی بپذیرم یک فرد هستم، همسرم و فرزندم هم فرد هستند، منِ آسیایی هم یک فرد هستم، سیاه پوست یا اروپایی هم یک فرد است. بنابراین هرکس ارزش ها، زبان و باورهای خودش را دارد و وقتی با هم گفت وگو می کنیم این تمایز را می شناسیم و در عین حال تلاش می کنیم با تکیه بر تمایزی که داریم با هم به نتیجه تازه ای برسیم؛ یعنی ادغام تازه ای را شکل بدهیم. اگر این جدایی اتفاق نیفتاده باشد، وقتی تفرد پیدا نمی کنیم، هر فردی را دشمن به حساب می آوریم. مسئله این نیست که ما فکر نمی کنیم مردم دیگر دشمن ما نیستند و تفنگ برنمی داریم که به دیگران شلیک کنیم، مسئله این است که در زندگی آپارتمانی یا جامعه چقدر می توانیم به دیگران اعتماد کنیم و به تفاوت ها احترام بگذاریم؟ چقدر سبک و سیاق زندگی متفاوت برایمان قابل قبول و احترام است؟ قرار نیست هیچ کدام شبیه هم باشیم، ولی با هم زیست و گفت وگو کنیم. وقتی تمایز پیدا نمی کنیم دیگری برای ما دشمن است و فرهنگ پارانوییدی شکل می گیرد که ما همواره به دنبال نگهداشت انسجام خودمان و دفع عناصر بیگانه و غریبه ها هستیم. در عین حال تمایزیابی یک چیز است و اینکه من اگر رأی و نظر شما را قبول ندارم چطور باید با شما صحبت کنم، چیز دیگری است. باید بدانیم چطور باید دنبال نقطه اشتراک بگردیم. تصور می کنیم چون من کسی را نمی پسندم باید او را به انواع روش ها تحقیر کنم. این نتیجه فرهنگ پارانویید و ناتوانی در گفت وگوی سازنده است. ما بیشتر با آفات گفت وگو با هم گفت وگو می کنیم نه با روش های سازنده گفت وگو. اگر مدل لقمانی بخواهیم گفت وگو را یاد بگیریم، دو نفر از ما را رودررو می گذارند گفت وگو کنیم و به بقیه می گویند اینها را یاد نگیرید. این نیازمند مدرسه و فرهنگ عمومی و خانواده است. اگر پدر و مادر با فرزند تعارضی دارند و بتوانند گفت وگو کنند، تحقیر نکنند، او به جهت بچه بودن و پایین دست بودن سرکوب نشود، حد و مرزها سر جایش می ماند، در بچه هم می تواند فرهنگ را تولید کرد. اما به نظرم جایگاههایی همچون مهدکودک، پیش دبستانی و مدرسه به دلیل اینکه افراد متنوعی در کنار کودک هستند مهم است و تا زمانی که تحول اتفاق نیفتد، شاهد تغییر اجتماعی جدی نخواهیم بود.
در کمپین تان برای حل این معضل چه برنامه ای دارید؟
 کمپین نمی تواند آموزش اجتماعی و تغییر فرهنگ اجتماعی بدهد. بیشتر تلنگر و تلاش برای این است که در مدت محدود با دادن اطلاعات زیاد نگاه جامعه به موضوع مشخصی جلب شود. در کمپین به بحران گفت وگو اشاره و تلاش شده مدلی از خانواده که با وجود تغییرات رخ داده و تأیید اینکه ساختار پدرسالار دیگر کارکردی نیست و فضای دموکراتیک باید در خانواده وجود داشته باشد، سرمشق هایی را بدهد. این کمپین هفت روز است و روزها اسامی متفاوتی دارند؛ مثلا نام یک روز خانواده گفت وگومدار است یعنی هم می شنویم و هم می گوییم، یعنی اینکه فقط نگوییم، بلکه باید بشنویم. یا در روز خانواده خشونت پرهیز می گوییم که باید یاد بگیریم تعارض ها را حل کنیم و به خشونت به عنوان راه حل مقابله نگاه نکنیم. باید مشخص شود هرقدر رابطه خشونت مدار باشد نکته منفی ای است و هرقدر بتوانیم با اعمال کمتر خشونت کارمان را پیش ببریم، اوضاع بهتر است. یکی از دلایل زیادشدن خشونت در کووید این است که بلد نیستیم چطور با هم وقت بگذرانیم. یکی از موضوعات کمپین درباره این است که والدین و بچه ها با هم یا با والدینشان چطور می توانند به طرق ساده وقت بگذرانند. این کمپین بیشتر برای مردم عادی جامعه است و خیلی نخبه گرایانه نیست. سعی شده با ساده ترین وجه و با لحاظ مسائل فرهنگی و ویژگی هایی که در فرهنگ های مختلف سازنده ایرانی ها وجود دارد، به شیوه هایی که قابل فهم و یادگیری است، پیام را بیان کنیم. مثلا یکی از روزها فقط به این مسئله می پردازد که یک خانواده چطور می تواند این انسجام را از طریق وقت گذاشتن بیشتر اعضا با هم به وجود بیاورد.
پایان گفتگو//
 


CAPTCHA
دفعات مشاهده: 367 بار   |   دفعات چاپ: 25 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر