به گزارش روابط عمومی مرکز بهداشت شمال غرب یک، سل (Tuberculosis یا TB) یک بیماری عفونی ناشی از باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است که بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند، اما ممکن است سایر اندام‌های بدن از جمله غدد لنفاوی، استخوان‌ها، کلیه‌ها و دستگاه عصبی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

 

سل ریوی فعال می‌تواند از طریق هوا منتقل شود؛ به این صورت که فرد مبتلا هنگام سرفه، عطسه، صحبت‌کردن یا آوازخواندن، ذرات عفونی را وارد هوا کرده و افراد دیگر با استنشاق این ذرات آلوده می‌شوند. انتقال بیماری معمولاً در فضاهای بسته، کم‌تهویه و در شرایط تماس نزدیک و طولانی‌مدت اهمیت بیشتری دارد، در حالی که از طریق دست‌دادن، استفاده مشترک از ظروف غذا یا تماس معمول با وسایل شخصی بیمار به‌طور معمول منتقل نمی‌شود. سرفه طول‌کشیده، خلط، خلط خونی در برخی بیماران، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن بی‌دلیل، کاهش اشتها و ضعف عمومی از مهم‌ترین علائم این بیماری محسوب می‌شوند.

 

در نظام بهداشت و درمان، کنترل سل تنها بر عهده مراکز درمانی نیست؛ بلکه مراکز خدمات جامع سلامت، پایگاه‌های سلامت و خانه‌های بهداشت در شناسایی افراد مشکوک، ارجاع برای تشخیص، آموزش مردم، بررسی افراد در تماس با بیمار، پیگیری درمان و ثبت و گزارش‌دهی موارد نقش مهمی دارند و اجرای هماهنگ این اقدامات زمینه تشخیص زودهنگام و کاهش تأخیر در درمان را فراهم می‌کند.

 

 بیماریابی فعال نقش محوری در کنترل زنجیره انتقال دارد

الهام شکاری، مدیر گروه بیماری‌های واگیر مرکز بهداشت شمال غرب یک، با تأکید بر اهمیت بیماریابی فعال و اجرای دقیق برنامه مراقبت و کنترل سل اظهار کرد: مراقبت از سل صرفاً به تشخیص و درمان بیمار محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات به‌هم‌پیوسته را در بر می‌گیرد؛ از شناسایی فرد مشکوک در سطح جامعه تا تکمیل درمان، بررسی اطرافیان و ثبت و گزارش‌دهی صحیح اطلاعات.

وی افزود: سل ریوی فعال، به‌ویژه در صورت درگیری عفونی راه‌های تنفسی، می‌تواند از طریق هوا به دیگران منتقل شود. به همین دلیل، شناسایی سریع موارد مشکوک و آغاز به‌موقع روند تشخیص و درمان اهمیت ویژه‌ای دارد.

شکاری با بیان اینکه وجود علائمی نظیر سرفه طول‌کشیده، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن بی‌دلیل، بی‌اشتهایی و ضعف عمومی به‌تنهایی به معنای ابتلا به سل نیست، تصریح کرد: لازم است افراد دارای علائم مشکوک یا دارای سابقه تماس نزدیک با بیمار مبتلا — به‌ویژه کودکان و افراد دارای عوامل خطر — بدون تأخیر برای ارزیابی و بررسی‌های تشخیصی به مراکز بهداشتی و درمانی مراجعه کنند.

 

مدیر گروه بیماری‌های واگیر مرکز بهداشت شمال غرب یک همچنین بر ضرورت رعایت محرمانگی اطلاعات بیماران، آموزش صحیح خانواده‌ها، کاهش انگ و تبعیض مرتبط با بیماری و همکاری بین‌بخشی تأکید کرد و یادآور شد: آگاهی مردم از علائم بیماری و اعتماد آنان به نظام سلامت، در کنار عملکرد دقیق کارکنان بهداشتی، به شناسایی زودهنگام بیماران کمک می‌کند.

 

ارکان اجرایی کنترل سل در شبکه بهداشت

 آناهیتا دبیری، کارشناس واحد بیماری‌های واگیر نیز با تشریح اقدامات اجرایی برنامه مراقبت و کنترل سل در سطح مراکز بهداشت اظهار کرد: نقش کارکنان بهداشتی در کنترل سل از نخستین تماس با فرد دارای علائم مشکوک آغاز می‌شود. این روند تا پیگیری تشخیص، همکاری در مراقبت بیمار، بررسی افراد در تماس و اطمینان از استمرار درمان ادامه می‌یابد.

 

وی با اشاره به اهمیت بیماریابی فعال افزود: در مراکز خدمات جامع سلامت، کارکنان باید هنگام ارائه خدمات، نسبت به علائم مشکوک به سل هوشیار باشند. شناسایی افراد دارای سرفه طول‌کشیده یا سایر علائم سازگار با بیماری، بررسی سابقه تماس با بیمار مبتلا و توجه به عوامل خطر، زمینه ارجاع به‌موقع را مطابق آخرین دستورالعمل کشوری و الگوریتم‌های مصوب فراهم می‌کند.

 

این کارشناس واحد بیماری‌های واگیر درباره مراحل تشخیص و ثبت بیماری توضیح داد: پس از شناسایی فرد مشکوک، بررسی نمونه خلط با روش‌های آزمایشگاهی مناسب ضرورت دارد. استفاده از آزمایش‌های مولکولی سریع در مواردی که در الگوریتم تشخیصی پیش‌بینی شده‌اند، می‌تواند در شناسایی عامل بیماری و بررسی برخی انواع مقاومت دارویی نقش داشته باشد.

 

وی با بیان اینکه نتیجه غربالگری به‌تنهایی معادل تشخیص قطعی سل نیست و تصمیم‌گیری نهایی بر پایه ارزیابی بالینی و نتایج بررسی‌های تشخیصی صورت می‌گیرد، افزود: پس از تأیید تشخیص نهایی نیز ثبت کامل اطلاعات بیمار در سامانه‌های مربوطه، گزارش‌دهی در مهلت مقرر، هماهنگی با واحدهای مسئول درمان و پیگیری وضعیت بیمار از وظایف مهم این برنامه به شمار می‌رود.

 

دبیری با تأکید بر ضرورت بررسی افراد در تماس با بیمار مبتلا به سل گفت: پس از شناسایی بیمار، بررسی تماس‌های خانگی و سایر تماس‌های نزدیک بر اساس نوع بیماری، میزان مواجهه و دستورالعمل کشوری اهمیت دارد. هدف این اقدام، شناسایی افرادی است که ممکن است به بیماری فعال مبتلا شده باشند یا در گروه‌های واجد شرایط بررسی عفونت نهفته سل و دریافت درمان پیشگیرانه قرار گیرند.

 

وی با اشاره به اینکه درمان سل نیازمند مصرف منظم داروها و تکمیل دوره تجویزشده است، خاطرنشان کرد: قطع خودسرانه دارو، مصرف نامنظم یا پیگیری‌نکردن مراجعات می‌تواند روند درمان را مختل کند و خطر شکست درمان یا بروز مقاومت دارویی را افزایش دهد.

 

این کارشناس تأکید کرد: بنابراین، آموزش بیمار و خانواده، شناسایی موانع ادامه درمان، پیگیری مراجعات و هماهنگی مستمر میان بیمار، مرکز بهداشتی و واحد درمانی از اهمیت بالایی برخوردار است.

 

وی در ادامه بر رعایت اصول بهداشتی اشاره کرد و گفت: آموزش اصول بهداشت تنفسی، رعایت توصیه‌های مرتبط با کنترل انتقال عفونت، تهویه مناسب فضاهای بسته، حفظ حریم خصوصی بیمار و برخورد بدون قضاوت نیز از دیگر مواردی است که به افزایش اعتماد و مشارکت افراد در روند مراقبت کمک می‌کند.