به گزارش خبرنگار روابط عمومی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران، شناسایی و ارزیابی خطرات ارگونومیکی یکی از گام‌های حیاتی برای پیشگیری از آسیب‌های شغلی و بهبود شرایط کار محسوب می‌شود؛ اما در محیط‌های کاری پیچیده امروزی، تنها شناسایی وضعیت‌های نامطلوب کافی نیست؛ بلکه پرسش اصلی این است که پس از شناسایی خطر، چه مداخله‌ای شرایط را بهبود می‌دهد و کدام گزینه برای اجرا مناسب‌تر است.

 

فناوری‌هایی مانند «دوقلوی دیجیتال» با ترکیب داده‌های واقعی، مدل‌سازی و شبیه‌سازی، امکان بررسی سناریوهای مختلف طراحی و مداخله را پیش از اعمال تغییر در محیط واقعی فراهم می‌کنند.

 

دکتر فرین خانه‌شناس، استادیار گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به ورود فناوری‌های نوین به این حوزه، اظهار کرد: دوقلوهای دیجیتال از فناوری‌های کلیدی در مسیر تحول صنعت هستند و می‌توانند در ارزیابی و مدیریت خطرات ارگونومیکی، پایش شرایط کار، بهینه‌سازی فرایندهای تولید، آموزش و در برخی کاربردها بررسی تعامل انسان با فناوری نقش مؤثری ایفا کنند.

 

دوقلوی دیجیتال؛ بازنمایی هوشمند یک فرایند واقعی

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران در تعریف این فناوری گفت: دوقلوی دیجیتال، بازنمایی دیجیتال یک موجودیت یا فرایند واقعی است که با داده‌های سیستم واقعی در ارتباط است. در واقع، این فناوری صرفاً یک تصویر سه‌بعدی یا مدل رایانه‌ای ایستا نیست؛ بلکه در کاربردهای پیشرفته، داده‌های سیستم واقعی به مدل دیجیتال منتقل شده و این مدل برای تحلیل وضعیت، شبیه‌سازی سناریوهای مختلف و پشتیبانی از تصمیم‌گیری به کار می‌رود.

 

وی افزود: دوقلوی دیجیتال معمولاً شامل سه بخش اصلی یعنی سیستم واقعی، نسخه دیجیتال و سازوکار تبادل داده میان این دو است که میزان همگام‌سازی آن‌ها بسته به سطح فناوری متفاوت خواهد بود.

 

ارگونومی و چالش‌های تغییر در محیط کار

این استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران با بیان اینکه روش‌های متداول ارزیابی ارگونومیکی همچنان بخش مهمی از فرایند ایمنی هستند، ادامه داد: در محیط‌های کاری پیچیده و متغیر، ثبت همه تغییرات وضعیت کار در طول زمان دشوار است. علاوه بر این، شناسایی خطر پایان کار نیست؛ به عنوان مثال، اگر ارتفاع یک میز کار نامناسب باشد، مشخص نیست چه ارتفاعی ایده‌آل است یا تغییر محل ابزارها چه تأثیری بر وضعیت بدن خواهد داشت. مدل‌های دیجیتال در چنین شرایطی امکان بررسی و مقایسه پیامدهای احتمالی هر سناریو را پیش از اجرا فراهم می‌کنند.

 

خانه‌شناس با اشاره به پیوند این فناوری با تحول دیجیتال صنعت، گفت: دوقلوی دیجیتال را باید در چارچوب حرکت از صنعت ۴.۰ به سمت صنعت ۵.۰ تحلیل کرد. در حالی که صنعت ۴.۰ بر هوشمندسازی و اتصال داده‌محور تأکید دارد، صنعت ۵.۰ بر محورهای انسان‌محوری، پایداری و تاب‌آوری تمرکز کرده است؛ جایی که فناوری نه تنها برای بهره‌وری، بلکه برای بهبود سلامت و ایمنی نیروی انسانی به کار گرفته می‌شود.

 

مزایای دوقلوی دیجیتال در ارزیابی ارگونومیک

این پژوهشگر ارگونومی، ارزش این فناوری را در سه حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

۱. دسترسی به داده‌های دقیق‌تر: استفاده از حسگرهای پوشیدنی برای تحلیل الگوهای حرکتی و مواجهه با عوامل خطر.

۲. شبیه‌سازی پیش‌دستانه: بررسی تغییرات در طراحی ایستگاه یا روش انجام کار در محیط دیجیتال پیش از پیاده‌سازی.

۳. تحلیل پویای شرایط کار: مطالعه تغییرات فعالیت در طول زمان به جای بررسی مقطعی.

 

وی در این باره به مطالعات بین‌المللی از جمله پژوهشی در خط مونتاژ خودروسازی فیات اشاره کرد که در آن با ایجاد دوقلوی دیجیتال، شاخص‌های ارگونومیکی با نتایج تجربی مقایسه و تغییرات طراحی برای کاهش بار کاری با موفقیت ارزیابی شد.

 

دوقلوی دیجیتال جایگزین متخصصان ارگونومی نمی‌شود

خانه‌شناس در پاسخ به این پرسش که آیا این فناوری جایگزین متخصصان ارگونومی خواهد شد، تأکید کرد: پاسخ منفی است. دوقلوی دیجیتال ابزار پشتیبان تصمیم‌گیری است و نه جایگزین متخصص؛ چرا که کیفیت نتایج به دقت مدل، کیفیت داده‌ها و تحلیل‌های انسانی وابسته است. متخصص ارگونومی همچنان نقش اصلی را در تفسیر داده‌ها و انتخاب مداخلات بر عهده دارد.

 

وی در پایان با اشاره به چالش‌های پیاده‌سازی از جمله نیاز به زیرساخت فنی، هزینه‌های بالا و ملاحظات اخلاقی در حریم خصوصی داده‌های کارکنان، خاطرنشان کرد: بسیاری از کاربردهای این حوزه هنوز در حال توسعه هستند و برای استفاده گسترده به مطالعات تجربی بیشتر، اعتبارسنجی در محیط‌های واقعی و تدوین استانداردهای تخصصی نیاز دارند. در نهایت، این فناوری مسیری رو به جلو برای حرکت از «ارزیابی وضعیت موجود» به سمت «پیش‌بینی پیامد تغییرات» در جهت طراحی محیط‌های کاری هوشمندتر و انسان‌محورتر است.