به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی ایران؛ دکتر محسن نوری، عضو هیئت علمی دپارتمان سلامت در بلایا دانشگاه علوم پزشکی ایران نوشت: پدیده اقلیمی ال‌نینو که ماهیگیران آمریکای جنوبی به دلیل وقوع آن در نزدیکی کریسمس، «پسر کوچک» یا «طفل مسیح» نامیدند، دیگر یک رویداد اقیانوسی دور از دسترس نیست؛ پدیده‌ای که با گرم شدن غیرعادی آب‌های سطحی اقیانوس آرام حاره‌ای شکل می‌گیرد و الگوی بادها، بارش‌ها و دمای سراسر کره زمین را دگرگون می‌کند.

 

متخصصان معتقدند اگرچه ال‌نینو مستقیماً بیماری‌زا نیست، اما با تغییر عوامل زمینه‌ساز می‌تواند زنجیره‌ای از طغیان‌های بیماری و بحران‌های سلامت را رقم بزند؛ موضوعی که ضرورت رویکرد پیشگیرانه پدافند غیرعامل را در نظام سلامت بیش از پیش آشکار می‌سازد.

 

ال‌نینو چیست و چرا اهمیت دارد؟

ال‌نینو پدیده‌ای اقلیمی و اقیانوسی است که در اثر گرم شدن غیرعادی آب‌های سطحی اقیانوس آرام حاره‌ای در منطقه استوا رخ می‌دهد. این گرم شدن، زنجیره‌ای از تغییرات را در الگوی بادها و جریان‌های جوی سراسر کره زمین ایجاد می‌کند و در نتیجه آب‌وهوای بسیاری از نقاط جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

 

شدت این پدیده نیز قابل سنجش است؛ به‌گونه‌ای که وقتی دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی  (منطقه‌ای به نام Niño-3.4)    دست‌کم ۲ درجه سانتی‌گراد گرم‌تر از میانگین بلندمدت باشد، رویداد در دسته «سوپر» یا «بسیار قوی» قرار می‌گیرد؛ سطحی از شدت که پیامدهای آن برای زیرساخت‌های حیاتی، از جمله نظام سلامت، چند برابر می‌شود.

 

از تغییر اقلیم تا طغیان بیماری

واقعیت این است که ال‌نینو مستقیماً «بیماری» ایجاد نمی‌کند؛ بلکه با تغییر عوامل زمینه‌ساز  مانند دما، بارش، رطوبت، خشکسالی، سیلاب و سایر مخاطرات، شکل‌گیری، تشدید بروز و گسترش انتشار بیماری‌ها را در پی دارد. این تغییرات زنجیره‌ای از مواجهه‌ها را رقم می‌زند که احتمال بروز و طغیان بیماری، آسیب، مرگ و تداوم ارائه خدمات سلامت را به‌طور محسوسی تغییر می‌دهد.

 

از همین‌رو فلسفه «پیشگیری از بیماری‌ها» در چارچوب پدافند غیرعامل، تشابهی بنیادین با مفهوم «مصون‌سازی» در برابر تهدیدها دارد. به طوریکه رهبر شهید انقلاب اسلامی در این باره چنین تبیین فرموده‌اند: «پدافند غیرعامل، همچون مصون‌سازی بدن در برابر بیماری‌ها، باید به‌صورت مداوم و پایدار دنبال شود تا آمادگی کامل در برابر تهدیدات حاصل شود.»

 

از نگاه پدافند غیرعامل، پیشگیری یک راهبرد ایجابی و چندلایه است که با هدف کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری، از بروز یا تشدید بحران‌ها جلوگیری می‌کند. در چنین رویکردی مبنای اقدامات بر مدیریت پیش از بحران‌ها قرار دارد تا با حفظ و تداوم کارکردهای حیاتی، جامعه در مواجهه با هرگونه تهدید از کارایی لازم برخوردار بماند. به عبارت دیگر، اتخاذ دیدگاه پیشدستانه در برابر دیدگاه عکس‌العملی، هزینه‌ها را به‌شکل چشمگیری کاهش می‌دهد.

 

تطبیق اصول هفت‌گانه پدافند غیرعامل با پیامدهای ال‌نینو

اصول اجرایی پدافند غیرعامل به‌طور کلی بر هفت محور کلیدی شامل استتار، اختفا، پوشش، فریب، تفرقه و پراکندگی، مقاوم‌سازی و اعلام هشدار استوار است که هر یک نقش ویژه‌ای در مواجهه با پیامدهای بهداشتی ال‌نینو ایفا می‌کنند.

 

نخستین و مهم‌ترین اصل، اعلام هشدار است که از طریق پایش و پیش‌بینی زودهنگام بیماری‌های حساس به اقلیم نظیر مالاریا، تب دنگی و وبا و همچنین هم‌افزایی سامانه‌های هواشناسی و سلامت برای شناسایی مناطق مستعد طغیان محقق می‌شود.

 

در کنار آن، مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها با استحکام‌بخشی به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی در برابر سیلاب و طوفان و همچنین تأمین منابع پایدار برق و آب اضطراری، تداوم خدمت‌رسانی در اوج بحران را تضمین می‌کند.

 

اصل تفرقه و پراکندگی نیز بر انبارش غیرمتمرکز دارو، واکسن، سرم و ملزومات حیاتی در نقاط مختلف پرخطر و توزیع مناسب پایگاه‌های اورژانس به‌جای تمرکز در یک نقطه دلالت دارد و اصل پوشش با محافظت فیزیکی از مخازن و شبکه‌های آب آشامیدنی در برابر رواناب و آلودگی و حفظ زنجیره سرد دارویی و واکسیناسیون در برابر نوسانات شدید جوی، مانع از تسری بحران به لایه‌های بعدی می‌شود.

 

در همین راستا، اصل اختفا بر مصون‌نگه‌داشتن زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و سامانه‌های داده سلامت در برابر تهدیدها و اختلالات احتمالی در شرایط بحران تأکید می‌ورزد؛ همچنین اصل استتار با استقرار مراکز پشتیبان و انبارهای استراتژیک به‌گونه‌ای عمل می‌کند که کمترین آسیب‌پذیری محیطی را در برابر مخاطرات اقلیمی داشته باشند.

 

در نهایت نیز، اصل فریب و مدیریت فضای روانی جامعه از طریق مقابله با شایعات و موج اطلاعات نادرست (اینفودمیک) پیرامون شیوع بیماری‌ها و اطلاع‌رسانی دقیق و رسمی پیگیری می‌شود.

 

راهبرد نظام سلامت در برابر «پسر کوچک»؛ واکنش یا مصون‌سازی؟

تجربه جهانی نشان داده است که در برابر پدیده‌های اقلیمی بزرگ، آنچه تفاوت ایجاد می‌کند نه واکنش پس از بحران، بلکه آمادگی پیش از آن است. پایش مستمر و هشدار زودهنگام، مقاوم‌سازی زیرساخت‌های سلامت، توزیع منطقی منابع حیاتی و نهادینه‌سازی نگاه پدافند غیرعامل در سیاست‌گذاری حوزه بهداشت و درمان، حلقه‌های اصلی این آمادگی به شمار می‌روند.

 

ال‌نینو شاید «پسر کوچک» باشد، اما پسر کوچکی که می‌تواند نظام سلامت یک کشور را به چالش بکشد. انتخاب میان واکنش پرهزینه پس از بحران و مصون‌سازی کم‌هزینه پیش از آن، تصمیمی است که باید همین امروز گرفته شود.