به گزارش کارشناس مسئول واحد آموزش و ارتقای سلامت مرکز بهداشت غرب تهران؛ روز ۲۴ جولای؛ مصادف با ۳ مرداد در تقویم جهانی به‌عنوان روز بین‌المللی خودمراقبتی نام‌گذاری شده است. این مناسبت، فراتر از یک رویداد نمادین، فرصتی برای بازاندیشی در مفهوم عاملیت انسانی در حوزه سلامت است. از منظر اپیدمیولوژی اجتماعی و پزشکی پیشگیرانه، خودمراقبتی نه صرفاً مجموعه‌ای از رفتارهای روزمره، بلکه پارادایمی رفتاری–شناختی محسوب می‌شود که پایه‌های تاب‌آوری فردی و جمعی را استحکام می‌بخشد.

 

سازمان جهانی بهداشت (WHO)، خودمراقبتی را به‌عنوان «توانایی افراد، خانواده‌ها و جوامع در ارتقای سطح سلامت، پیشگیری از بروز بیماری، حفظ کارکردهای زیستی–روانی و مقابله با پدیده‌های مرضی، با بهره‌مندی از حمایت نظام‌مند یا بدون اتکا به ارائه‌دهندگان حرفه‌ای مراقبت» تعریف می‌کند.

 

 این تعریف، ماهیت چندسطحی و پویای خودمراقبتی را آشکار می‌سازد و آن را به حوزه‌ای فراتر از مراقبت‌های اولیه، در قلمرو سلامت همگانی ارتقا می‌دهد.

 

بر اساس مدل‌های رفتاری در علوم سلامت، خودمراقبتی مؤثر دارای پنج ویژگی بنیادین است که می‌توان به داوطلبانه‌بودن در سطح کنش فردی، اکتسابی‌بودن از طریق فرایندهای یادگیری شناختی–اجتماعی، مسئولیت‌پذیری جمعی در قبال سلامت خود، خانواده و شبکه ارتباطی نزدیک، تکمیل‌کنندگی در راستای مراقبت‌های حرفه‌ای و بهره‌مندی هوشمندانه از نظام ارجاع در مواقع کاهش ظرفیت خودمراقبتی اشاره کرد.

 

این مفهوم در چهار حوزهی بالینی–عملیاتی قابل تفکیک است: خودمراقبتی حفظ‌محور (پیشگیری اولیه)، خودمراقبتی در ناخوشی‌های خفیف (مدیریت علائم در سطح جامعه)، خودمراقبتی در بیماری‌های مزمن (مدیریت بلندمدت و تبعیت درمانی) و خودمراقبتی در بیماری‌های حاد (کمک‌گیری به‌موقع و کاهش عوارض). پیاده‌سازی برنامهی ملی خودمراقبتی، بر اساس شواهد موجود، با پیامدهای مثبت چندوجهی همراه است که از آن جمله می‌توان به ارتقای شاخص‌های سبک زندگی، افزایش کیفیت زندگی وابسته به سلامت (HRQoL)، بهبود رضایتمندی از نظام سلامت، کاهش بار اپیدمیولوژیک بیماری‌های واگیر و غیرواگیر، کاهش مرگ‌ومیر زودرس، و ایجاد محیط‌های حمایت‌گر سلامت‌محور در زیست‌بوم‌های آموزشی، حرفه‌ای و اجتماعی اشاره کرد.

 

از منظر سطوح تحلیل، خودمراقبتی در سه بستر مفهومی قابل بررسی است؛

خودمراقبتی فردی (Individual Self-Care): شامل مجموعه‌ای از رفتارهای هدفمند و آگاهانه نظیر تنظیم الگوی تغذیه، مدیریت چرخهی خواب، فعالیت بدنی منظم، و راهبردهای مقابله با استرس مبتنی بر رویکردهای شناختی–رفتاری است که همگی بر محور سواد سلامت فردی استوارند.

 

خودمراقبتی سازمانی (Organizational Self-Care): به سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های ساختاری‌یافته‌ای اطلاق می‌شود که سازمان‌ها با هدف ارتقای سرمایه‌های انسانی خود به اجرا درمی‌آورند. مطالعات نشان داده‌اند که چنین مداخلاتی با افزایش بهره‌وری، کاهش غیبت‌های شغلی و بهبود رضایت شغلی همراه است.

 

خودمراقبتی اجتماعی (Social Self-Care): بازتابی از کنش‌های متقابل اجتماعی است که در آن فرد با مشارکت در شبکه‌های حمایتگر، تقویت روابط مبتنی بر همدلی، تعیین مرزهای ارتباطی سالم و نقش‌آفرینی مدنی، به ارتقای سرمایهی اجتماعی و تاب‌آوری جمعی کمک می‌کند.

 

خودمراقبتی به‌عنوان نخستین سطح مداخله در سلسله‌مراتب مراقبت‌های بهداشتی است؛ توانمندسازی سفیران و داوطلبان سلامت عاملی کلیدی در تحقق سلامت همگانی است و بازتعریف نقش افراد از گیرندگان منفعل خدمت به کنشگران فعال در مدیریت سلامت خویش امری بسیار ضروری است.

 

دوام و پایداری سلامت در جوامع، در گرو مشارکت فعال و آگاهانه سفیران و داوطلبان سلامت به‌عنوان تسهیل‌گران تغییر رفتار است. رویکرد ما در واحد آموزش، مبتنی بر ظرفیت‌سازی و توانمندسازی این کنشگران میانی است تا بتوانند نقش تسهیل‌گری در انتقال دانش و ارتقای خودکارآمدی سلامت جامعه را ایفا کنند.

 

همکاری‌های بین‌بخشی و توجه ویژه به خودمراقبتی سازمانی امری ضروری است؛ ارائه خدمات سلامت، زمانی کارآمد خواهد بود که با بسترهای ساختاری و حمایت‌های فرابخشی همراه شود. اعزام مراقبان سلامت به نهادهای مختلف، گامی عملیاتی در راستای تحقق این مهم است.خودمراقبتی، در سطوح خرد و کلان خود، نه‌تنها راهبردی بالینی، بلکه رویکردی بنیادین برای ارتقای بهزیستی همگانی و کاهش نابرابری‌های سلامت محسوب می‌شود.

 

روز جهانی خودمراقبتی، یادآور این واقعیت است که کرامت انسانی در حوزه سلامت، هنگامی تحقق می‌یابد که هر فرد، خود را نه هدف، بلکه کنشگری مؤثر در فرایند پیچیده سلامت بداند.